Bài viết này được viết lại và giữ nguyên các đơn vị tiền tệ, dựa trên câu chuyện có thật gây rúng động trên X (Twitter). Theo lời chia sẻ của một lập trình viên Backend phát triển một ứng dụng giao hàng lớn đã xác nhận nỗi sợ hãi lớn nhất của chúng ta. Anh ta quyết định phá vỡ thỏa thuận bảo mật (NDA) để phơi bày cách mà các “gã khổng lồ” công nghệ đang vắt kiệt tài xế và đánh lừa người dùng thông qua những dòng code vô tri.

1. Phí ưu tiên (Priority Fee): Chỉ là cú lừa “tâm lý”

Nhiều người dùng sẵn sàng bỏ thêm $2.99 để đơn hàng được giao nhanh hơn. Nhưng thực tế thì sao?

• Sự thật: Hệ thống chỉ đơn giản là đổi một trạng thái (boolean) trong cơ sở dữ liệu. Mã nguồn xử lý logic hoàn toàn bỏ qua cái “cờ” ưu tiên đó.
• Thay vì làm đơn ưu tiên nhanh hơn, họ chọn cách cố tình làm chậm các đơn hàng thường thêm 5-10 phút để người dùng có “cảm giác” là đơn ưu tiên hiệu quả. Họ tạo ra lợi nhuận bằng cách làm tệ đi dịch vụ tiêu chuẩn.

Thật buồn khi thấy sự kỳ vọng và háo hức của khách hàng – những người có thể đang rất đói hoặc đang vội vã – lại bị biến thành một “tham số tâm lý” để trục lợi. Thay vì dùng công nghệ để giải quyết bài toán vận tải, người ta lại dùng nó để thao túng cảm xúc.

2. Chỉ số tuyệt vọng (Desperation Score) – Thuật toán tàn nhẫn

Đây có lẽ là phần đau lòng nhất nhất. Công nghệ Big Data được dùng để theo dõi hành vi và đo lường sự tốn quẫn của tài xế.

• Nếu một tài xế nhận mọi đơn giá rẻ ($3) mà không do dự, hệ thống sẽ gắn nhãn họ là “High Desperation” (Mức tuyệt vọng cao).
• Một khi bị dán nhãn, hệ thống sẽ ngừng hiển thị các đơn hàng giá cao cho họ. Logic của công ty rất đơn giản: “Tại sao phải trả $15 cho người này, khi biết chắc anh ta sẽ chấp nhận làm với giá $6?”.

Đằng sau cái tên “Resource node” vô hồn trong cơ sở dữ liệu là những lao động đang miệt mài chạy xe dưới nắng mưa để kịp đóng nuôi sống bản thân, nuôi sống gia đình. Việc một thuật toán ghi nhận sự “chăm chỉ đến mức tuyệt vọng” của họ không phải để hỗ trợ, mà để ép giá, là một sự thật quá lạnh lùng. Công nghệ đôi khi không phải giúp người lao động bớt nhọc nhằn, mà được sử dụng để đo lường xem họ có thể chịu khổ đến mức nào để tiếp tục vắt kiệt.

3. Phí phúc lợi (Benefit Fee) dùng để… chống lại tài xế

Các khoản phí như “Phí phản hồi quy định” hay “Phí phúc lợi tài xế” khiến bạn tưởng rằng mình đang giúp đỡ người lao động.

• Thực tế: Số tiền này chảy thẳng vào quỹ “Bảo vệ chính sách”.
• Bạn đang trả tiền cho các luật sư cao cấp để họ tìm cách duy trì mức đãi ngộ thấp và ngăn cản việc hình thành các liên đoàn lao động.

Khi lòng tốt của cộng đồng đang bị đặt nhầm chỗ. Khách hàng bấm chọn trả thêm phí vì muốn san sẻ gánh nặng với tài xế, họ đang hành động bằng cả trái tim. Nhưng thật buồn khi sự tử tế đó lại bị chuyển hóa thành những rào cản pháp lý, ngăn cản chính những người tài xế có được một nguồn thu nhập thêm cho bản thân, cho gia đình

4. Tip Theft 2.0: Sự hào phóng bị lợi dụng

Công ty không còn “ăn cắp” tiền tip trực tiếp vì sợ kiện tụng. Thay vào đó, họ dùng AI để dự đoán.

• Nếu AI biết bạn là người hay tip đậm (ví dụ $10), công ty sẽ giảm mức lương cơ bản trả cho tài xế xuống mức tối thiểu (ví dụ $2).
• Nếu bạn không tip, công ty buộc phải tăng lương cơ bản lên ($8) để có người nhận đơn.
• Kết quả: Tiền tip của bạn không phải là phần thưởng thêm cho tài xế, mà thực chất là bạn đang trả lương hộ cho công ty.

Tiền tip vốn là văn hoá kết nối tinh thần hiếm hoi giữa người sử dụng dịch vụ và người giao hàng – một lời cảm ơn thầm lặng, một sự biết hơn cho những công sức của người lao động. Nhưng khi có AI can thiệp, tài xế nhận được tiền tip cao nhưng thu nhập thực tế vẫn dậm chân tại chỗ, và sự hào phóng của khách hàng không thực sự giúp người lao động tốt hơn, mà chỉ làm đẹp thêm bảng báo cáo tài chính của những nền tảng dịch vụ.

Lời kết từ góc nhìn của một người làm công nghệ thông tin

Đọc xong bài viết này, chúng ta thấy rõ sức mạnh đáng sợ của các Platform công nghệ. Trong kỷ nguyên số, dữ liệu không chỉ là thông tin, nó là quyền lực tuyệt đối. Khi các “Resource node” (nút tài nguyên – cách họ gọi tài xế trong DB) chỉ là những con số trên màn hình, đạo đức kinh doanh thường bị xếp sau các chỉ số tăng trưởng và lợi nhuận của cổ đông, của doanh nghiệp.